Chấn thương cột sống cổ là một trong những loại hình tổn thương nguy hiểm nhất trong cấp cứu tai nạn. Việc xử trí không đúng cách, đặc biệt là các động tác di chuyển, bế xốc nạn nhân, có thể khiến đoạn tủy cổ bị chèn ép thêm, dẫn đến liệt tứ chi, suy hô hấp hoặc tử vong ngay lập tức. Quy trình dưới đây hướng dẫn các bước sơ cứu chuẩn xác để bảo vệ tối đa tính mạng nạn nhân.
1. Nhận diện các dấu hiệu nghi ngờ
Cần nghi ngờ chấn thương cột sống cổ khi nạn nhân gặp tai nạn (giao thông, ngã cao, vật nặng rơi vào đầu) và có các biểu hiện:
Đau dữ dội vùng cổ hoặc gáy.
Tê bì, mất cảm giác hoặc yếu liệt ở tay, chân.
Mất kiểm soát bàng quang, đại tràng.
Tư thế đầu, cổ bị lệch hoặc biến dạng bất thường.
Nạn nhân trong tình trạng bất tỉnh sau va chạm mạnh ở vùng đầu – mặt.
2. Nguyên tắc "Bất động tuyệt đối"
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Trong mọi trường hợp, phải coi như nạn nhân bị gãy cột sống cổ cho đến khi được bác sĩ loại trừ bằng hình ảnh học.
Không di chuyển nạn nhân: Trừ khi hiện trường có nguy cơ cháy nổ, sập đổ đe dọa trực tiếp tính mạng.
Giữ thẳng trục: Luôn giữ đầu, cổ và lưng của nạn nhân nằm trên một đường thẳng. Không được quay, gập hoặc ngửa cổ nạn nhân.
Cố định đầu: Người sơ cứu dùng hai tay giữ chặt hai bên đầu nạn nhân để ngăn sự di động trong khi chờ nhân viên y tế chuyên nghiệp đến.
3. Các bước sơ cứu cụ thể
Bước 1: Kiểm tra hô hấp (ABC)
Đảm bảo đường thở thông thoáng. Nếu cần khai thông đường thở, chỉ sử dụng nghiệm pháp ấn hàm (Jaw-thrust), tuyệt đối không dùng nghiệm pháp ngửa đầu – nhấc cằm vì sẽ làm gập cột sống cổ.
Bước 2: Cố định tạm thời
Sử dụng nẹp cổ chuyên dụng (Philadelphia hoặc nẹp cứng) nếu có sẵn.
Nếu không có dụng cụ y tế, hãy dùng các vật dụng tại chỗ như: gối cứng, bao cát, cuộn vải hoặc hai viên gạch đặt sát hai bên cổ để ngăn đầu bị xoay. Sau đó dùng băng dính hoặc dây vải cố định trán nạn nhân vào tấm ván cứng.
Bước 3: Quy trình di chuyển (Log Roll)
Nếu bắt buộc phải di chuyển, cần ít nhất 3-4 người. Một người giữ đầu, các người còn lại giữ vai, hông và chân.
Khi lật hoặc nhấc nạn nhân, tất cả phải phối hợp nhịp nhàng để toàn bộ cơ thể xoay cùng một lúc như một "khúc gỗ", đảm bảo cột sống không bị xoắn vặn.
4. Những điều tuyệt đối KHÔNG ĐƯỢC LÀM
KHÔNG bế xốc, cõng hoặc bế kiểu "công chúa" đối với nạn nhân nghi chấn thương cột sống.
KHÔNG tháo mũ bảo hiểm nếu không có kỹ thuật chuyên sâu (trừ khi mũ gây cản trở hô hấp cấp bách).
KHÔNG cho nạn nhân ăn, uống để phòng trường hợp cần phẫu thuật khẩn cấp.
Kết luận: Thời gian và kỹ thuật sơ cứu ban đầu chính là yếu tố quyết định tiên lượng của bệnh nhân chấn thương cột sống cổ. Sự bình tĩnh và tuân thủ nguyên tắc bất động của người sơ cứu sẽ giúp tránh được những biến chứng đau lòng cho nạn nhân.