Trong bối cảnh chuỗi cung ứng thuốc có thể gặp gián đoạn, việc thiếu thuốc điều trị là tình huống thực tế. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các loại thuốc thay thế chưa có kết quả đấu thầu (hoặc chưa làm thủ tục mua sắm hợp lệ) để thanh toán cho đối tượng BHYT là sai quy định pháp luật.
1. Quy định trọng tâm của Luật Đấu thầu 2023 (số 22/2023/QH15)
Nguyên tắc mua sắm: Mọi loại thuốc sử dụng tại cơ sở y tế công lập để thanh toán BHYT phải được mua sắm thông qua các hình thức: Đấu thầu rộng rãi, mua sắm tập trung, hoặc các hình thức lựa chọn nhà thầu đặc thù.
Mua sắm trong tình huống khẩn cấp/thiếu thuốc: Luật 2023 đã có những cơ chế cởi mở hơn về Chỉ định thầu hoặc Mua sắm trực tiếp trong trường hợp thiếu thuốc cấp bách, nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu.
Giá thanh toán: Giá thuốc thanh toán BHYT phải là giá trúng thầu đã được công bố. Thuốc không có kết quả thầu sẽ không có mã giá hợp lệ để đẩy lên cổng giám định.
2. Các sai sót thường gặp và rủi ro pháp lý
Sử dụng thuốc "mượn" hoặc "tạm nhập": Bệnh viện mượn thuốc từ nhà cung cấp hoặc từ bệnh viện khác để dùng trước khi có kết quả thầu. Vì thuốc chưa có mã thầu trên hệ thống, việc "ép" mã hoặc dùng mã của thuốc tương tự để thanh toán là hành vi giả mạo dữ liệu.
Tự ý thay đổi hàm lượng/dạng bào chế: Thuốc trúng thầu là viên nén 500mg nhưng kho hết hàng, bác sĩ cho dùng 2 viên 250mg (chưa trúng thầu) và tính tiền theo giá thuốc 500mg. Hệ thống giám định đối soát mã định danh (ID) thuốc sẽ phát hiện sai lệch.
Dùng thuốc ngoài danh mục trúng thầu cho bệnh nhân nội trú: Bác sĩ yêu cầu bệnh nhân ra ngoài tự mua thuốc rồi mang vào bệnh viện sử dụng, sau đó bệnh viện tìm cách hợp thức hóa vào bảng kê để bệnh nhân được hưởng BHYT. Đây là lỗi nặng trong quản lý dược.
Sai lệch mã định danh thuốc (Mã quốc gia): Thuốc thay thế có thể cùng hoạt chất nhưng khác nhà sản xuất hoặc khác nước sản xuất. Nếu chưa đấu thầu, thuốc này sẽ không có tên trong danh mục thuốc được hưởng BHYT của bệnh viện trên cổng giám định.
3. Giải pháp quản trị rủi ro cho bệnh viện
Để giải quyết bài toán thiếu thuốc mà vẫn đảm bảo an toàn pháp lý, bệnh viện cần thực hiện:
Chủ động dự báo và điều tiết thầu: Khoa Dược cần sử dụng phần mềm quản lý kho để cảnh báo sớm các mặt hàng sắp hết hạn thầu hoặc sắp hết số lượng để thực hiện mua sắm bổ sung theo quy định của Luật Đấu thầu 2023 (áp dụng các hình thức mua sắm rút gọn nếu đủ điều kiện).
Cấu hình "Chặn thuốc ngoài thầu" trên HIS: Thiết lập hệ thống HIS chỉ hiển thị danh mục thuốc có trạng thái "Đang hiệu lực thầu". Những thuốc chưa có kết quả thầu hoặc đã hết số lượng thầu phải được ẩn khỏi màn hình chỉ định của bác sĩ.
Quy trình "Thuốc thay thế" hợp lệ: Khi một loại thuốc hết hàng, Hội đồng Thuốc và Điều trị phải có văn bản hướng dẫn thay thế bằng hoạt chất khác tương đương đã có kết quả thầu tại bệnh viện. Tuyệt đối không để bác sĩ tự ý chỉ định thuốc chưa có trong danh mục thầu.
Hướng dẫn bệnh nhân mua thuốc tự túc (nếu cần): Trong trường hợp bất khả kháng (thuốc hiếm, thuốc chưa có kết quả thầu), bệnh viện phải tư vấn rõ ràng cho người bệnh. Việc người bệnh tự mua thuốc ngoài phải có đơn thuốc và không được đưa vào bảng kê đề nghị BHYT thanh toán.
Kiểm tra file XML 130 định kỳ: Sử dụng công cụ kiểm soát lỗi để quét trường
MA_THUOCvàMA_KET_QUA_THAU. Nếu phát hiện thuốc không có thông tin thầu, hệ thống phải chặn không cho trích xuất dữ liệu gửi cổng BHXH.