Trong ngoại khoa, phẫu thuật sạch là những ca mổ không đi vào các tạng rỗng (như đường tiêu hóa, hô hấp, tiết niệu) và không có dấu hiệu viêm nhiễm trước đó. Tuy tỷ lệ nhiễm khuẩn vết mổ (NKVM) ở nhóm này thường thấp (dưới 2%), nhưng một khi xảy ra, hậu quả thường rất nặng nề, đặc biệt là trong các ca mổ có đặt vật liệu nhân tạo. Việc sử dụng kháng sinh dự phòng (KSDP) đúng danh mục và đúng thời điểm là biện pháp can thiệp y tế thiết yếu để bảo vệ bệnh nhân và tối ưu hóa hiệu quả điều trị.
1. Khi nào cần dùng kháng sinh dự phòng cho phẫu thuật sạch?
Không phải mọi ca phẫu thuật sạch đều cần dùng kháng sinh. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế và các tổ chức y tế thế giới, KSDP trong phẫu thuật sạch chỉ được chỉ định trong các trường hợp:
Có đặt vật liệu nhân tạo: Cấy ghép khớp nhân tạo, đặt lưới thoát vị, đặt van tim, đặt stent mạch máu...
Tính chất phẫu thuật nguy hiểm: Phẫu thuật tim hở, phẫu thuật sọ não, phẫu thuật nhãn khoa (nếu nhiễm trùng sẽ để lại di chứng tàn tật vĩnh viễn).
Bệnh nhân có nguy cơ cao: Người cao tuổi, suy giảm miễn dịch, hoặc bệnh nhân có nhiều bệnh lý nền kèm theo.
2. Lựa chọn kháng sinh phù hợp
Đối với phẫu thuật sạch, tác nhân gây nhiễm chính thường là vi khuẩn thường trú trên da (như Staphylococcus aureus và Staphylococcus epidermidis).
Ưu tiên hàng đầu: Cefazolin (Cephalosporin thế hệ 1). Đây là "tiêu chuẩn vàng" nhờ phổ tác dụng hẹp nhưng hiệu quả cao trên vi khuẩn da, ít tác dụng phụ và giá thành hợp lý.
Trường hợp dị ứng Penicillin/Cephalosporin: Có thể thay thế bằng Vancomycin hoặc Clindamycin.
3. Quy trình thực hiện "3 đúng"
Đúng thời điểm
Kháng sinh phải được tiêm tĩnh mạch trong vòng 60 phút trước khi rạch da (tốt nhất là lúc khởi mê).
Nếu sử dụng Vancomycin, cần bắt đầu truyền trước 120 phút do thời gian truyền thuốc kéo dài.
Mục tiêu: Đảm bảo nồng độ thuốc trong mô đạt mức tối đa ngay khi dao mổ tiếp xúc với bề mặt da.
Đúng liều lượng
Liều lượng được tính toán theo cân nặng của bệnh nhân.
Tiêm nhắc lại (Re-dosing): Cần tiêm bổ sung một liều nếu cuộc mổ kéo dài hơn 3–4 giờ hoặc bệnh nhân bị mất máu cấp trên 1.500 ml để duy trì nồng độ bảo vệ.
Đúng thời gian duy trì
Đối với phẫu thuật sạch, một liều duy nhất trước mổ thường là đủ.
Tuyệt đối không kéo dài việc dùng kháng sinh quá 24 giờ sau mổ. Việc lạm dụng kháng sinh sau mổ không làm giảm thêm tỷ lệ nhiễm trùng mà còn làm tăng nguy cơ kháng thuốc và gây độc cho gan, thận.
4. Lợi ích thiết thực của quy trình
Ngăn ngừa biến chứng: Giảm thiểu nguy cơ phải mổ lại hoặc tháo bỏ vật liệu nhân tạo do nhiễm trùng.
Tiết kiệm chi phí: Giảm ngày công điều trị và chi phí thuốc men cho bệnh nhân.
Quản lý kháng sinh (Antibiotic Stewardship): Góp phần vào chiến lược quốc gia về phòng chống kháng thuốc (AMR).