Hen phế quản là bệnh lý mạn tính thường gặp ở trẻ em, có đặc điểm viêm đường thở kéo dài, tăng đáp ứng phế quản và xuất hiện các cơn khó thở tái diễn. Quản lý hen hiệu quả tại cộng đồng giúp trẻ kiểm soát triệu chứng, hạn chế nhập viện, giảm nguy cơ biến chứng và nâng cao chất lượng sống.
1. Mục tiêu quản lý hen phế quản ở trẻ em
Việc quản lý hen không chỉ tập trung cắt cơn mà hướng tới các mục tiêu lâu dài:
Giảm triệu chứng ho, khò khè, khó thở ban ngày và ban đêm.
Giảm số lần lên cơn cấp và hạn chế phải nhập viện.
Duy trì hoạt động học tập, vui chơi bình thường cho trẻ.
Sử dụng thuốc đúng, đủ và an toàn theo hướng dẫn.
Giảm nguy cơ tổn thương phổi kéo dài về sau.
2. Dấu hiệu nhận biết hen và khi nào cần đi khám
Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa khi trẻ có các biểu hiện:
Ho kéo dài, tăng về đêm hoặc khi thay đổi thời tiết.
Khò khè tái diễn, tức ngực, khó thở từng cơn.
Khó thở khi gắng sức (chạy nhảy, chơi thể thao).
Có tiền sử dị ứng, viêm mũi dị ứng, chàm cơ địa hoặc gia đình có người bị hen.
3. Các yếu tố khởi phát và nguyên tắc phòng tránh
Để hạn chế cơn hen, cần nhận diện và giảm tiếp xúc các yếu tố khởi phát thường gặp:
Nhiễm siêu vi đường hô hấp, cảm lạnh.
Bụi, khói thuốc lá, mùi hóa chất, ô nhiễm không khí.
Lông thú, mạt bụi nhà, nấm mốc, phấn hoa.
Thời tiết lạnh, thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Gắng sức quá mức khi chưa kiểm soát tốt bệnh.
Khuyến nghị tại gia đình:
Không hút thuốc trong nhà; hạn chế trẻ tiếp xúc khói nhang, khói bếp.
Giữ phòng ngủ thông thoáng, giảm bụi, giặt chăn gối định kỳ.
Đeo khẩu trang khi ra đường vào những ngày chất lượng không khí kém.
Tiêm chủng đầy đủ, hạn chế lây nhiễm hô hấp cho trẻ.
4. Quản lý hen theo 3 trụ cột tại cộng đồng
Quản lý hen hiệu quả cần phối hợp 3 nội dung:
4.1. Theo dõi kiểm soát hen
Gia đình cần theo dõi các dấu hiệu:
Trẻ có ho/khò khè/khó thở bao nhiêu lần/tuần.
Trẻ có thức giấc ban đêm do ho hoặc khó thở không.
Trẻ có phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên không.
Trẻ có bị hạn chế vận động không.
Việc theo dõi đều đặn giúp bác sĩ điều chỉnh thuốc phù hợp và ngăn cơn hen nặng.
4.2. Dùng thuốc đúng vai trò
Trong quản lý hen, thuốc thường được chia theo vai trò:
Thuốc kiểm soát (dự phòng): dùng đều đặn để giảm viêm đường thở, giúp kiểm soát lâu dài.
Thuốc cắt cơn: dùng khi xuất hiện cơn khó thở/khò khè để giảm triệu chứng nhanh.
Người chăm sóc cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc khi trẻ vừa đỡ.
4.3. Hướng dẫn kỹ thuật dùng dụng cụ hít
Hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào việc trẻ dùng đúng kỹ thuật:
Ưu tiên sử dụng buồng đệm (spacer) phù hợp lứa tuổi.
Người lớn cần được hướng dẫn thao tác chuẩn để hỗ trợ trẻ.
Tái kiểm tra kỹ thuật dùng thuốc hít trong mỗi lần tái khám.
5. Xử trí cơn hen tại nhà và dấu hiệu nguy hiểm
Khi trẻ lên cơn ho, khò khè hoặc khó thở, gia đình cần:
Cho trẻ ngồi tư thế thoải mái, nới lỏng quần áo.
Dùng thuốc cắt cơn theo hướng dẫn đã được bác sĩ kê sẵn.
Theo dõi đáp ứng sau dùng thuốc và đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu không cải thiện.
Dấu hiệu nguy hiểm cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay:
Khó thở tăng nhanh, nói không tròn câu, rút lõm lồng ngực.
Tím môi, đầu chi, lơ mơ, mệt lả.
Không đáp ứng với thuốc cắt cơn theo hướng dẫn.
Thở rít, thở nhanh liên tục, SpO₂ giảm (nếu có máy đo).
6. Tái khám và lập “kế hoạch hành động hen”
Để quản lý hen bền vững, gia đình nên:
Tái khám định kỳ theo lịch hẹn để đánh giá mức độ kiểm soát.
Đề nghị bác sĩ cung cấp kế hoạch hành động hen (khi ổn định – khi nặng lên – khi cần cấp cứu).
Ghi nhận các lần lên cơn và yếu tố khởi phát để điều chỉnh môi trường sống.