Ngã là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương, giảm khả năng tự chăm sóc và làm gia tăng nguy cơ tàn phế ở người cao tuổi. Phục hồi chức năng đúng cách giúp người bệnh giảm đau, lấy lại thăng bằng – sức mạnh cơ, hạn chế biến chứng do nằm lâu và phòng ngừa ngã tái diễn.
1. Mục tiêu phục hồi chức năng sau ngã
Phục hồi chức năng cần hướng tới các mục tiêu: giảm đau và sưng nề, phục hồi vận động khớp – sức mạnh cơ, cải thiện thăng bằng và dáng đi, tăng khả năng tự thực hiện sinh hoạt hằng ngày, đồng thời phòng ngừa biến chứng (viêm phổi, loét tì đè, huyết khối tĩnh mạch sâu) và giảm nguy cơ ngã lại.
2. Những việc cần làm sớm sau ngã
Người cao tuổi sau ngã cần được đánh giá sớm để loại trừ các tình trạng nguy hiểm như gãy xương (đặc biệt cổ xương đùi, cột sống), chấn thương sọ não, xuất huyết, đau ngực/khó thở. Nếu có đau tăng dần, biến dạng chi, không đứng được, tê yếu, choáng, nôn ói, lơ mơ, cần đến cơ sở y tế ngay. Khi đã ổn định, phục hồi chức năng nên được bắt đầu sớm theo hướng dẫn chuyên môn.
3. Nguyên tắc tập luyện an toàn
Tập luyện phải đúng mức, tăng dần, không gây đau tăng rõ rệt. Ưu tiên tập ở nơi thông thoáng, nền phẳng, có điểm tựa chắc chắn. Người bệnh nên mang giày dép chống trượt, quần áo gọn, uống đủ nước. Khi tập cần có người hỗ trợ nếu người bệnh yếu, chóng mặt hoặc có tiền sử ngã nhiều lần.
4. Bài tập vận động cơ bản theo giai đoạn
Tùy mức độ chấn thương, có thể áp dụng các nhóm bài tập sau:
4.1. Giai đoạn sớm: vận động chủ động nhẹ nhàng các khớp (cổ chân, gối, háng, vai…), tập co – duỗi, xoay khớp trong giới hạn cho phép; tập thở sâu, ho khạc đúng để phòng biến chứng hô hấp.
4.2. Giai đoạn phục hồi: tăng dần sức mạnh cơ (đùi, mông, cẳng chân, cơ lưng), tập đứng lên – ngồi xuống đúng kỹ thuật, tập đi trong nhà có trợ giúp (khung tập đi/gậy) nếu cần.
4.3. Giai đoạn duy trì: tập tăng sức bền và phối hợp vận động (đi bộ, leo bậc thang thấp, bài tập thăng bằng), kết hợp bài tập giãn cơ để giảm cứng khớp.
5. Bài tập thăng bằng và phòng ngừa ngã tái diễn
Cải thiện thăng bằng là nội dung bắt buộc sau ngã. Có thể tập: đứng hai chân rộng bằng vai, chuyển trọng lượng sang trái – phải, đứng chân trước chân sau có điểm tựa, tập quay người chậm, bước ngang – bước lùi, tập đi theo đường thẳng trong phạm vi an toàn. Nếu chóng mặt/choáng váng khi thay đổi tư thế, cần báo nhân viên y tế để được đánh giá nguyên nhân.
6. Hỗ trợ sinh hoạt và dụng cụ trợ giúp
Người bệnh nên được hướng dẫn cách đứng dậy an toàn, cách lên – xuống giường, vào nhà vệ sinh, tắm rửa. Khi cần, sử dụng dụng cụ trợ giúp như gậy, khung tập đi, tay vịn nhà vệ sinh, ghế tắm. Việc lựa chọn dụng cụ nên theo tư vấn chuyên môn để đúng chiều cao, đúng kỹ thuật sử dụng, tránh ngã do dùng sai.
7. Dinh dưỡng và các yếu tố giúp phục hồi nhanh
Dinh dưỡng đủ chất giúp phục hồi cơ – xương: tăng đạm (thịt, cá, trứng, sữa), bổ sung canxi – vitamin D, rau xanh và trái cây. Với người có loãng xương hoặc nguy cơ gãy xương, cần tuân thủ điều trị nền (nếu có) theo hướng dẫn bác sĩ. Ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá cũng giúp cải thiện sức mạnh cơ và thăng bằng.
8. Khi nào cần khám lại hoặc chuyển tuyến
Người bệnh nên tái khám nếu có các dấu hiệu: đau tăng dần, sưng đỏ vùng khớp, sốt, tê yếu chi, đi lại kém hơn sau vài ngày, chóng mặt nhiều, ngã lặp lại, hoặc không thể tự thực hiện các sinh hoạt cơ bản. Trường hợp có bệnh nền tim mạch, thần kinh, rối loạn tiền đình… cần được đánh giá phối hợp để xử trí nguyên nhân gây ngã.
9. Thông điệp khuyến cáo
Phục hồi chức năng sau ngã cần được thực hiện đúng – sớm – an toàn – tăng dần, kết hợp điều chỉnh môi trường sống và kiểm soát bệnh nền. Việc kiên trì tập luyện giúp người cao tuổi lấy lại vận động, tự tin sinh hoạt và giảm nguy cơ ngã tái diễn.