Sốc phản vệ là tai biến dị ứng nghiêm trọng nhất, có thể gây tử vong trong vòng vài phút nếu không được xử trí đúng và kịp thời. Với sự gia tăng của các loại thuốc mới, thực phẩm và tác nhân môi trường, việc nắm vững phác đồ xử trí phản vệ không chỉ là trách nhiệm của nhân viên y tế mà còn là kỹ năng sinh tồn cần thiết cho cộng đồng.
1. Các biện pháp phòng ngừa chủ động
Phòng bệnh luôn quan trọng hơn chữa bệnh. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, các cơ sở y tế và cá nhân cần lưu ý:
Khai thác kỹ tiền sử dị ứng: Trước khi sử dụng thuốc hoặc thực phẩm mới, cần hỏi về tiền sử dị ứng với thuốc, thức ăn hoặc côn trùng.
Ghi thẻ dị ứng: Những người có tiền sử phản vệ cần mang theo thẻ hoặc vòng tay ghi rõ tác nhân gây dị ứng.
Chuẩn bị sẵn Hộp cấp cứu phản vệ: Mọi cơ sở y tế, xe cấp cứu, thậm chí là trường học hoặc hộ gia đình có người tiền sử dị ứng nặng cần trang bị sẵn hộp cấp cứu có Adrenaline (Epinephrine).
Theo dõi sau tiêm/uống thuốc: Luôn theo dõi bệnh nhân ít nhất 30 phút sau khi sử dụng các loại thuốc dễ gây dị ứng (vắc xin, kháng sinh, thuốc cản quang).
2. Nhận diện các dấu hiệu phản vệ (4 Mức độ)
Phản vệ được chia thành 4 mức độ để có hướng xử trí phù hợp:
Mức độ I (Nhẹ): Chỉ có biểu hiện ở da, tổ chức dưới da và niêm mạc (mày đay, ngứa, phù mạch).
Mức độ II (Nặng): Có từ 2 biểu hiện ở nhiều cơ quan (mày đay kèm khó thở nhẹ, đau bụng, nôn).
Mức độ III (Nguy kịch): Suy hô hấp, tụt huyết áp, rối loạn ý thức.
Mức độ IV (Ngừng tuần hoàn): Ngừng tim, ngừng thở.
3. Phác đồ xử trí khẩn cấp (Phác đồ Adrenaline là duy nhất)
Ngay khi xác định phản vệ từ mức độ II trở lên, Adrenaline là thuốc ưu tiên hàng đầu, cứu sống bệnh nhân.
Bước 1: Ngừng ngay tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng
Dừng truyền thuốc, dừng ăn thực phẩm nghi ngờ, loại bỏ nọc côn trùng.
Bước 2: Sử dụng Adrenaline (Tiêm bắp)
Liều dùng: * Người lớn: 1/2 ống (0.5mg).
Trẻ em: 1/4 - 1/5 ống tùy theo cân nặng (thường là 0.01mg/kg).
Vị trí: Tiêm bắp vào mặt trước bên đùi.
Lặp lại: Nếu triệu chứng không cải thiện, tiêm nhắc lại mỗi 3–5 phút.
Bước 3: Tư thế và hỗ trợ hô hấp
Đặt bệnh nhân nằm tại chỗ, đầu thấp, chân cao.
Thở oxy qua mặt nạ hoặc gọng kính (6-10 lít/phút cho người lớn).
Nếu bệnh nhân nôn, đặt nằm nghiêng an toàn.
Bước 4: Thiết lập đường truyền và các thuốc bổ trợ
Thiết lập đường truyền tĩnh mạch bằng nước muối sinh lý 0.9% để bù dịch nhanh khi có tụt huyết áp.
Sử dụng thuốc kháng Histamin (Diphenhydramine) và Corticosteroid (Methylprednisolon) để ngăn chặn phản ứng pha muộn (nhưng không được dùng thay thế Adrenaline trong giai đoạn cấp).
4. Theo dõi sau sốc phản vệ
Bệnh nhân cần được theo dõi tại cơ sở y tế ít nhất 24 giờ sau khi ổn định để phòng ngừa "phản ứng pha hai" (triệu chứng quay trở lại sau vài giờ dù đã được xử trí tốt ban đầu).
Kết luận: Trong cấp cứu phản vệ, thời gian là sự sống. Sự quyết đoán trong việc sử dụng Adrenaline ngay từ đầu chính là chìa khóa để cứu sống bệnh nhân.